پازل ۱۰۰۰ تکه پازل ۱۰۰۰ تکه اولین نمازگزاران در ایاصوفیه

نماز در ایاصوفیه؛ تصویری از سده نوزدهم، نه شاهدی از نخستین نماز ۱۴۵۳

عنوان تجاری این تصویر آن را «اولین نماز در ایاصوفیه» معرفی می‌کند، اما خود تصویر با مجموعه شناخته‌شده «Aya Sofia, Constantinople» از میانه سده نوزدهم تطابق دارد؛ مجموعه‌ای که براساس طراحی‌های گاسپاره فوساتی و با چاپ سنگی لوئی هاگ منتشر شد. فوساتی و برادرش جوزپه در دوران سلطان عبدالمجید اول مسئول مرمت گسترده ایاصوفیه بودند و گاسپاره پس از پروژه، نماهای دقیق و باشکوهی از ساختمان منتشر کرد. بنابراین تصویر را نباید بازسازی مستقیم نماز پس از فتح قسطنطنیه در ۱۴۵۳ دانست؛ آنچه می‌بینیم سند هنری از فضای مسجد عثمانی حدود چهار قرن بعد است.

برادران فوساتی و مرمت بزرگ ایاصوفیه

گاسپاره و جوزپه فوساتی معمارانی از تیچینو بودند که در امپراتوری روسیه و سپس استانبول فعالیت کردند. در دهه ۱۸۴۰ مأموریت یافتند ایاصوفیه را که نیازمند تعمیرات جدی بود مرمت کنند. کار آن‌ها شامل تقویت و تعمیر بخش‌های سازه‌ای، سامان‌دهی تزئینات داخلی و رسیدگی به موزاییک‌هایی شد که زیر پوشش‌ها قرار داشتند. آن‌ها برخی موزاییک‌های بیزانسی را مشاهده و ثبت کردند، اما در چارچوب کاربری مسجد دوباره پوشاندند. همین نقشه‌ها و آبرنگ‌ها بعدها برای شناخت وضعیت آثار اهمیت تاریخی پیدا کردند.

لوئی هاگ؛ تبدیل طراحی معماری به چاپ

لوئی هاگ، هنرمند و لیتوگراف بلژیکی-بریتانیایی، از استادان چاپ سنگی رنگی در سده نوزدهم بود. او طراحی‌های فوساتی را به صفحات چاپی بزرگ و پرجزئیات تبدیل کرد. لیتوگرافی اجازه می‌داد تصویری که در اصل یک طراحی یا آبرنگ بود در چند نسخه منتشر شود و به مخاطبان اروپایی برسد. در این صفحات، معماری فقط پس‌زمینه نیست؛ پیکره‌های کوچک نمازگزاران، فرش‌ها، لوحه‌ها و نور داخلی به بیننده مقیاس و کارکرد زنده فضا را نشان می‌دهند.

ایاصوفیه عثمانی درون تصویر

گنبد عظیم، نیم‌گنبدها، ستون‌ها و قوس‌ها فضای بیزانسی را تعریف می‌کنند، اما محراب، منبر، خوشنویسی و حضور نمازگزاران کاربری اسلامی بنا را آشکار می‌سازند. تفاوت مقیاس میان انسان‌های کوچک و حجم معماری، عظمت ایاصوفیه را برجسته می‌کند. فوساتی از پرسپکتیو دقیق استفاده می‌کند تا عمق شبستان خوانا باشد و در عین حال صحنه‌ای باشکوه برای ارائه نتیجه مرمت بسازد. بنابراین اثر هم ثبت معماری است و هم نوعی تصویر رسمی از موفقیت پروژه.

چرا اصلاح عنوان اهمیت دارد؟

نماز نخست پس از فتح ۱۴۵۳ رویدادی مهم در تاریخ عثمانی ایاصوفیه است، اما این چاپ شاهد تصویری آن لحظه نیست. نسبت دادن نادرست تصویر سده نوزدهم به رویدادی چهارصد سال پیش، دو دوره تاریخی را در هم می‌آمیزد و ارزش واقعی خود اثر را نیز کم می‌کند. تصویر فوساتی از قضا بسیار مهم است، زیرا وضعیت بنا را پیش از عکاسی گسترده و پیش از تغییرات بعدی ثبت می‌کند. خواندن دقیق آن ما را از افسانه‌سازی دور و به تاریخ ملموس نزدیک می‌کند: ایاصوفیه‌ای که قرن‌ها پس از فتح هنوز مسجدی فعال بود و در میانه اصلاحات عثمانی با نگاه معماران اروپایی مستندسازی و مرمت می‌شد.