پازل ۲۰۰۰ تکه نقشی قدیمی جهان ۱۶۵۰

نقشه جهان آنتیک؛ جهان در نگاه ویشر در میانه قرن هفدهم

تصویر واقعی این نقشه چیست؟

عنوان فروشگاهی به «نقشه جهان ۱۶۵۰» اشاره می‌کند، اما تصویر روی پازل با نقشه بسیار مشهور «Nova Totius Terrarum Orbis Geographica ac Hydrographica Tabula» از کلاِس یانسزون ویشر مطابقت دارد؛ چاپی که در منابع کتابخانه‌ای به سال ۱۶۵۲ نسبت داده می‌شود. بنابراین عدد ۱۶۵۰ را بهتر است اشاره‌ای تقریبی به میانه قرن هفدهم دانست، نه تاریخ دقیق این نسخه.

جهان در یک قاب مستطیل مرکزی نمایش داده شده و پیرامون آن حاشیه‌های تصویری بسیار غنی قرار دارد. دو نقشه قطبی کوچک نیز در پایین دیده می‌شوند و اقیانوس‌ها با کشتی‌ها، خطوط و نوشته‌های متعدد پر شده‌اند.

عصر طلایی نقشه‌نگاری هلندی

در قرن هفدهم، آمستردام یکی از مراکز بزرگ چاپ، تجارت و نقشه‌سازی اروپا بود. خانواده‌ها و کارگاه‌هایی مانند ویشر، بلائو، هوندیوس و یانسونیوس نقشه‌هایی تولید می‌کردند که هم ابزار اطلاعات جغرافیایی بودند و هم کالای لوکس و تزئینی. گسترش سفرهای دریایی و تجارت جهانی، تقاضا برای نقشه و اطلس را افزایش داده بود.

ویشر در همین محیط فعالیت می‌کرد. نقشه‌های او فقط ساحل‌ها و مرزها را نشان نمی‌دادند؛ با حاشیه‌های پرتصویر، شهرها، شخصیت‌ها و موضوعات تاریخی، جهان را به صحنه‌ای برای نمایش دانش و قدرت فرهنگی تبدیل می‌کردند.

حاشیه‌هایی که فقط تزئین نیستند

در پیرامون نقشه، چهره‌ها و نماهای شهری قرار گرفته‌اند. چنین حاشیه‌هایی برای مخاطب قرن هفدهم نوعی دانشنامه تصویری بودند: جغرافیا با تاریخ، سیاست، لباس، شهر و تصور اروپایی از ملت‌ها در یک صفحه جمع می‌شد. به همین دلیل نقشه را نمی‌توان صرفاً نسخه قدیمی Google Maps دانست؛ این اثر تصویری از جهان‌بینی زمان خود نیز هست.

کشتی‌ها و موجودات دریایی در اقیانوس‌ها نیز بخشی از همین زبان‌اند. در دوره‌ای که سفر دریایی، تجارت و استعمار به سرعت در حال گسترش بود، دریا فضای خالی نقشه نبود بلکه بخش مهمی از شبکه قدرت و ارتباط محسوب می‌شد.

جهانی که هنوز کامل شناخته نشده بود

نقشه قرن هفدهم را نباید با معیار اطلس امروزی سنجید. بخش‌هایی از خطوط ساحلی هنوز ناقص یا بر اساس گزارش‌های محدود دریانوردان ترسیم می‌شدند و تصور اروپاییان از بعضی مناطق با اطلاعات امروز تفاوت داشت. نقشه‌سازان پیوسته نسخه‌های تازه منتشر می‌کردند و داده‌های جدید را وارد می‌کردند.

همین ناتمام‌بودن برای مخاطب امروز جذاب است. ما می‌توانیم ببینیم کدام بخش‌ها دقیق‌تر شده بودند، کدام مناطق هنوز مبهم بودند و جغرافیا چگونه در حال تبدیل‌شدن به دانشی استانداردتر بود.

چرا هنوز یک اثر دیدنی است؟

از دور، ترکیب کلی جهان و قاب منظم دیده می‌شود؛ از نزدیک، نوشته‌های لاتین، کشتی‌ها، شهرها، چهره‌ها و جزئیات کوچک آشکار می‌شوند. این دو مقیاس باعث شده نقشه هم سند تاریخ کارتوگرافی باشد و هم اثری تزئینی مستقل.

در قالب پازل، همین جزئیات اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. هر قطعه ممکن است بخشی از یک نام، کشتی یا حاشیه معماری باشد و ساختن تصویر عملاً تبدیل به مطالعه‌ای آرام روی یک سند تاریخی می‌شود.