پازل ۱۰۰۰ تکه صفیه زنی از بغداد اثر ویلیام کلارک ونتنر

صفیه، یکی از سه بانوی بغداد؛ خیال شرق در نقاشی ونتنر

تابلوی «Safie, One of the Three Ladies of Bagdad» را ویلیام کلارک ونتنر در سال ۱۹۰۰ با رنگ‌روغن خلق کرد و اثر اکنون در مجموعه‌ای خصوصی شناخته می‌شود. زن جوان در آستانه فضایی پوشیده از نقش‌های هندسی ایستاده، یک دست را بر چارچوب گذاشته و با دست دیگر پارچه نیمه‌شفاف بالای سرش را نگه داشته است. گردنبندهای فیروزه‌ای، پارچه طلایی و شال چندرنگ در برابر زمینه تیره و فلزی می‌درخشند و نگاه مستقیم شخصیت، ارتباطی بی‌واسطه با بیننده ایجاد می‌کند. عنوان اثر به فضای ادبی «هزار و یک شب» و داستان بانوان بغداد اشاره دارد، اما این تصویر پرتره تاریخی زنی واقعی از بغداد نیست؛ صحنه‌ای خیالی است که در محیط فرهنگی بریتانیا و بر پایه تصور اروپایی از شرق ساخته شده است.

ویلیام کلارک ونتنر و نقاشی شرق‌گرایانه

ونتنر، نقاش انگلیسی متولد ۱۸۵۷، در پرتره‌های آرمانی و صحنه‌هایی با پوشاک، معماری و اشیای منسوب به خاورمیانه و شمال آفریقا تخصص داشت. شیوه او از آموزش آکادمیک، طراحی دقیق بدن، سطح صیقلی رنگ و علاقه دوره ویکتوریایی و ادواردی به موضوعات کلاسیک و «شرقی» تأثیر گرفته بود. در چنین آثاری، هنرمند معمولاً عناصر برگرفته از منابع مختلف را در یک صحنه واحد ترکیب می‌کرد؛ به همین دلیل لباس، کاشی، جواهر و معماری الزاماً به یک شهر یا دوره تاریخی واحد تعلق ندارند. اصطلاح شرق‌گرایی برای بررسی همین نگاه به کار می‌رود: هنری که گاه از مهارت فنی بالایی برخوردار است، اما شرق را برای مخاطب اروپایی به فضایی رازآلود، مجلل و ایستا تبدیل می‌کند و بیشتر درباره تخیل سازنده اثر سخن می‌گوید تا زندگی واقعی مردم منطقه.

ترکیب‌بندی، نور و هویت ساخته‌شده

بازوی خم‌شده زن قوسی در بالای تصویر می‌سازد و پارچه روشن این قوس را ادامه می‌دهد، درحالی‌که دست دیگر با خط عمودی چارچوب هماهنگ است. صورت در مرکز روشن‌ترین بخش قرار دارد و گردنبندهای آبی مسیر نگاه را به پایین هدایت می‌کنند. ونتنر با کنار هم گذاشتن پوست روشن، پارچه سفید، طلایی و فیروزه‌ای، شخصیت را از زمینه پرنقش جدا کرده و درعین‌حال او را بخشی از همان دکور مجلل ساخته است. حالت بدن نه کاملاً رسمی است و نه لحظه‌ای روزمره؛ مانند بازیگری است که در آستانه ورود به صحنه مکث کرده باشد. ارزش تاریخی تابلو فقط در زیبایی و مهارت فنی آن نیست. اثر نمونه‌ای روشن از شیوه‌ای است که ادبیات «هزار و یک شب» و اشیای منسوب به شرق در هنر اروپا بازتفسیر شدند و هویتی تصویری ساختند که باید هم از نظر زیبایی‌شناسی دیده شود و هم با نگاه انتقادی نسبت به زمینه فرهنگی آن خوانده شود.