پازل ۱۵۰۰ تکه نقشه تاریخی

نقشه تاریخی جهان پتروس پلانسیوس؛ دانش و خیال در سال ۱۵۹۴

تصویر این پازل بازتولید نقشه جهان «Orbis Terrarum Typus de Integro Multis in Locis Emendatus» است که پتروس پلانسیوس در ۱۵۹۴ منتشر کرد. جهان در دو نیمکره بزرگ نمایش داده شده و نقشه‌های کوچک قطبی، پیکره‌های تمثیلی، جانوران و صحنه‌های تزئینی پیرامون آن قرار گرفته‌اند. عنوان لاتین تقریباً به معنای «نمای جهان که در بسیاری نقاط از نو اصلاح شده» است؛ ادعایی که روح عصر اکتشافات و رقابت نقشه‌نگاران برای ارائه اطلاعات تازه را بازتاب می‌دهد.

پتروس پلانسیوس؛ کشیش، نقشه‌نگار و راهنمای دریانوردی

پلانسیوس در ۱۵۵۲ در فلاندر متولد شد و به‌عنوان کشیش کالوینی و نقشه‌نگار در هلند فعالیت کرد. او به گزارش‌های دریانوردان، نقشه‌های پرتغالی و اسپانیایی و اطلاعات شرکت‌های بازرگانی دسترسی داشت. نقشه‌هایش برای سفرهای هلندی به آسیا و جست‌وجوی مسیرهای دریایی اهمیت داشتند. او همچنین در ثبت و نام‌گذاری صورت‌های فلکی جنوبی با استفاده از مشاهدات دریانوردان نقش داشت.

جهانی میان مشاهده و فرضیه

در پایان سده شانزدهم، سواحل بسیاری از مناطق بهتر شناخته شده بودند، اما بخش‌های داخلی قاره‌ها، قطب‌ها و اقیانوس جنوبی همچنان مبهم بودند. نقشه وجود قاره بزرگ جنوبی یا «ترا آسترالیس» را نشان می‌دهد؛ سرزمینی فرضی که جغرافی‌دانان برای ایجاد تعادل میان خشکی‌های شمال و جنوب تصور می‌کردند. شکل برخی مناطق با نقشه امروز تفاوت دارد، اما همین خطاها نشان می‌دهند دانش چگونه مرحله‌به‌مرحله و با ترکیب گزارش، اندازه‌گیری و حدس ساخته می‌شد.

تزئینات به‌عنوان زبان قدرت

نقشه‌های نفیس فقط ابزار ناوبری نبودند؛ اشیای علمی، سیاسی و هنری بودند. پیکره‌های پیرامون نیمکره‌ها می‌توانند قاره‌ها، ملت‌ها یا مفاهیم کیهانی را مجسم کنند. کشتی‌ها و موجودات دریایی فضای خالی اقیانوس را پر می‌کنند و هم خطر و هم امکان تجارت را یادآور می‌شوند. حکاکی ظریف، احتمالاً با مشارکت یان فان دوتکوم جوان، امکان تکثیر جزئیات را فراهم کرد.

چگونه باید این نقشه را خواند؟

این اثر را نباید با معیار دقت نقشه ماهواره‌ای سنجید. ارزش آن در ثبت مرز دانش اروپایی در ۱۵۹۴ است؛ دانشی که با استعمار، تجارت و رقابت قدرت‌ها نیز پیوند داشت. جهت‌ها، نام‌ها و تصویر مردمان از نگاه اروپایی ساخته شده‌اند و بنابراین نقشه هم اطلاعات جغرافیایی و هم پیش‌فرض‌های فرهنگی زمان خود را نشان می‌دهد.

دو نیمکره، ساختاری متقارن و چشم‌نواز ایجاد می‌کنند. خطوط طول و عرض، نظم علمی را القا می‌کنند و حاشیه‌های پرجزئیات، جهان را به صحنه‌ای روایی تبدیل می‌سازند. این ترکیب علم، هنر و خیال، نقشه پلانسیوس را به سندی مهم از آغاز جهانی‌شدن دریایی بدل کرده است.