پازل ۱۵۰۰ تکه نقشه جهانی موجودات شگفت انگیز

نقشهٔ جهانی موجودات شگفت‌انگیز؛ در واقع یک نقشهٔ آسمانی سدهٔ هفدهم

تصویر این محصول برخلاف برداشتی که عنوان فارسی ممکن است ایجاد کند، نقشهٔ جغرافیایی جهان یا مجموعه‌ای از جانوران فانتزی نیست. اثر، «Planisphaerium Coeleste» از Frederik de Wit، نقشه‌نگار و ناشر هلندی سدهٔ هفدهم است. دو نیم‌کرهٔ بزرگ آسمانی در مرکز قرار دارند و صورت‌های فلکی به شکل انسان‌ها، جانوران واقعی و موجودات اسطوره‌ای روی شبکهٔ ستارگان ترسیم شده‌اند. نسخه‌های این طرح معمولاً به حدود ۱۶۸۰ نسبت داده می‌شوند.

Frederik de Wit و دوران طلایی نقشه‌نگاری هلند

De Wit در آمستردام فعالیت می‌کرد؛ شهری که در سدهٔ هفدهم یکی از مراکز مهم چاپ، تجارت و نقشه‌نگاری اروپا بود. نقشه‌ها در آن دوره فقط ابزار اندازه‌گیری و سفر نبودند؛ اشیای علمی، آموزشی و در عین حال بسیار تزئینی محسوب می‌شدند. «Planisphaerium Coeleste» همین دو وجه را با هم دارد: اطلاعات نجومی در شبکه‌ای دقیق جای گرفته و همزمان نقاشی‌های رنگی و موجودات اسطوره‌ای سطح نقشه را پر کرده‌اند.

چرا صورت‌های فلکی شبیه موجودات زنده‌اند؟

نام‌های بسیاری از صورت‌های فلکی سنت غربی از اسطوره‌های یونانی و رومی یا از جانوران گرفته شده‌اند. نقشه‌های قدیمی به‌جای نشان‌دادن صرفِ چند نقطه و خط، شخصیت کامل را روی ستاره‌ها می‌کشیدند. بنابراین خرس بزرگ، اسب بالدار، شکارچی، عقرب، ماهی‌ها و دیگر پیکره‌ها به شکلی تصویری در آسمان ظاهر می‌شوند. این تصویرها به خواننده کمک می‌کردند گروه ستارگان را به یک داستان و فرم به‌یادماندنی مرتبط کند.

دو نیم‌کرهٔ آسمانی

مرکز نقشه از دو دایرهٔ بزرگ تشکیل شده که آسمان را به نیم‌کره‌های شمالی و جنوبی تقسیم می‌کنند. روی هر دایره خطوط مختصات و نام صورت‌های فلکی دیده می‌شود. به این ترتیب نقشه همزمان علمی و نمایشی است: زیر پیکره‌های رنگی، ساختار هندسی برای موقعیت‌یابی اجرام آسمانی قرار دارد.

نمودارهای کوچک پیرامون نقشه

اطراف دو نیم‌کره چند نمودار مدور کوچک دیده می‌شود. منابع نقشه‌شناسی توضیح می‌دهند که نسخهٔ De Wit در کنار صورت‌های فلکی، نمودارهایی مرتبط با مدل‌های کیهان‌شناختی و حرکات خورشید، ماه و زمین را نیز نشان می‌دهد. حضور همزمان مدل‌های مختلف یادآور دوره‌ای است که دانش نجوم اروپا در حال گذار و بازتعریف ساختار جهان بود.

رنگ‌آمیزی و ابرهای تیره

زمینهٔ آبی-خاکستری و ابرهای متراکم اطراف دو دایره، آسمان را مانند صحنهٔ یک نمایش قاب می‌کنند. درون دایره‌ها رنگ‌های زرد، قرمز، سبز و آبی برای تفکیک شخصیت‌ها به کار رفته‌اند. نتیجه نقشه‌ای است که حتی بدون خواندن نام‌ها نیز بسیار پرتحرک و زنده به نظر می‌رسد.

علم تاریخی، نه نقشهٔ نجومی مدرن

این اثر ارزش تاریخی و تصویری دارد، اما نباید آن را معادل نقشه‌های دقیق نجومی امروز دانست. مرز صورت‌های فلکی، نظام مختصات و مدل‌های کیهان‌شناختی در طول زمان استانداردتر و دقیق‌تر شده‌اند. جذابیت این نقشه دقیقاً در نشان‌دادن رابطهٔ علم، اسطوره، چاپ و زیبایی‌شناسی سدهٔ هفدهم است؛ دورانی که آسمان هم موضوع اندازه‌گیری بود و هم بوم داستان‌های کهن.