پازل ۱۵۰۰ تکه نقشه باستانی جهان

نقشه جهان پتروس پلانسیوس؛ مرز دانش جغرافیایی در پایان سده شانزدهم

این تصویر بازتولید نقشه دو نیم‌کره‌ای مشهور پتروس پلانسیوس با عنوان لاتینی «Orbis Terrarum Typus De Integro Multis In Locis Emendatus» است که در سال ۱۵۹۴ منتشر شد. جهان در دو دایره بزرگ نمایش داده شده و پیرامون آن، شخصیت‌های تمثیلی، جانوران، مناظر و نقوش دریایی قرار گرفته‌اند. نقشه در دوره‌ای ساخته شد که سفرهای اقیانوسی اروپاییان اطلاعات تازه‌ای درباره سواحل آفریقا، آسیا و قاره آمریکا فراهم می‌کرد، اما بخش‌های وسیعی از جهان هنوز برای نقشه‌سازان اروپایی ناشناخته یا بر پایه گزارش‌های ناقص ترسیم می‌شد.

پلانسیوس و نقش نقشه در دریانوردی هلند

پتروس پلانسیوس کشیش، نقشه‌نگار و جغرافی‌دان فلاندری-هلندی بود که در توسعه دانش دریایی جمهوری هلند نقش مهمی داشت. او نقشه‌ها، مسیرهای کشتیرانی و اطلاعات دریانوردان پرتغالی و اسپانیایی را گردآوری و بازتنظیم می‌کرد و به شرکت‌های تجاری نوظهور هلندی برای سفر به آسیا یاری می‌رساند. در این دوره، نقشه صرفاً شیئی تزئینی نبود؛ ابزار قدرت اقتصادی، برنامه‌ریزی سفر و رقابت سیاسی به شمار می‌رفت. بااین‌حال، نقشه‌های چاپی مجلل برای مجموعه‌داران نیز تولید می‌شدند و به همین دلیل علم، تبلیغ و هنر در آن‌ها به هم می‌رسید.

واقعیت، حدس و آرایه‌های تصویری

در بخش جنوبی نقشه، قاره‌ای عظیم و فرضی با نام Terra Australis دیده می‌شود؛ سرزمینی که نقشه‌سازان برای ایجاد تعادل نظری میان خشکی‌های شمال و جنوب تصور می‌کردند. شکل برخی سواحل آمریکای شمالی، استرالیا و جزایر اقیانوس آرام نیز با دانش امروز تفاوت دارد. این خطاها ضعف ساده نقشه نیستند؛ آن‌ها نشان می‌دهند دانش جغرافیایی چگونه مرحله‌به‌مرحله و از ترکیب مشاهده، شایعه و نظریه ساخته می‌شد. کشتی‌ها، هیولاهای دریایی و پیکره‌های حاشیه، فضای خالی را پر می‌کنند و جهان را هم‌زمان شناخته‌شده و رازآلود نشان می‌دهند. رنگ‌های کهنه‌نما و شبکه دقیق خطوط، نقشه را به سندی از زمانی تبدیل می‌کنند که هر سفر می‌توانست شکل جهان را در ذهن اروپاییان تغییر دهد.